Asur Sanatı

Mezopotamya

Asur sanatı, Mezopotamya topraklarında gelişmiş olan bir uygarlığın kültürüdür. Mezopotamya, günümüzde Irak, Suriye’nin Kuzeydoğusu, Güneydoğu Anadolu ve İran’ın Güneybatısını kapsayan, medeniyetlerin beşiği, tarım ve şehirleşmenin başladığı bir bölgedir. Dünya üzerinde jeopolitik konum açısından en önemli bölgelerden biridir. Bu bölgeyi diğer bölgelerden ayıran en belirgin özellik, Orta Doğu’da Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan bölgede bulunmasıdır. Sümer, Akad, Amori, Babil, Asur, Ellam, Kassit, Hurri ve Mitanni gibi pek çok kavime ve devlete ev sahipliği yapan Mezopotamya, iklim şartları ve verimli toprakları nedeniyle tarih boyunca pek çok istilaya uğramıştır. Günümüzde gelişen teknolojilere ve kültürlere rağmen Orta Doğu’daki savaş halen sürmektedir.

Resim 1 Mezopotamya Haritası

Mezopotamya’daki imparatorluklar geniş topraklara sahip olmak için yayılmacı ve istilacı bir politika izliyor, pek çok devleti himayesi altında yönetiyordu. Bu dönemde devleti yöneten idareci sınıf, yönetilen hürler ve işçi olarak çalıştırılan köle sınıfı olmak üzere toplamda üç sınıf bulunuyordu. Kral ve kral ailesine mensup olanlar seferler ve eğlenceler düzenleyerek devleti yönetirken, hürler tarım ve ticaretle uğraşıyor, köleler ise idareciler ve hürler tarafından tarla, inşaat vb. yerlerde işçi olarak çalıştırılıyorlardı.

M.Ö. 3000’li yıllarda daha çok Güney Mezopotamya’daki Sümer kentlerinde(Ur, Eridu, Uruk, Kiş, Lagaş vb.) süsleme mimaride önemli bir yer tutmaya başlamıştır. Tapınaklarda ve saraylarda duvar resimleri, mozaikler, pişmiş topraktan kabartmalı levhalar, steller, zigguratlar, tanrı ve kralların heykellerinin yanı sıra resimlerle desteklenen ve tarihsel başarıları anlatan çivi yazılı edebi metinler yazılıyordu. Sümerlerin M.Ö. 2500’lerde yapılmış olan “Akbabalar Steli” buna örnek olarak gösterilebilir. Sümer kralı Eannatum, stelin üst kısmında mızraklı ve kalkanlı askerlerini komuta ederken alt kısmında ise düşman cesetlerinin üzerinde savaş arabasıyla zafer alayı düzenlemektedir.

Resim 2 Akbabalar Steli

            Aynı dönemde Sümerlerden sonra Sami kökenli Akadlar bölgede etkin rol oynamaya başladılar. Sümerler döneminde kent devletinin yapısında dinsel kurumlar egemendi. Kentler kent tanrısının dünyevi malı olarak kabul ediliyordu ve toprakların önemli bölümü tapınaklara aitti. Akadlar döneminde ise yerel hükümdarlar tanrıya karşı değil krala karşı sorumlu yöneticiler haline geldi. Böylelikle dinin devlet içerisindeki yeri sınırlanmış oldu. Akadlar getirdikleri yeni imparatorluk anlayışıyla Yeni Asur İmparatorluğu’nun şekillenmesini sağladılar. Yönetim sisteminde getirdikleri yeniliklerin yanı sıra tarihsel olayları betimledikleri kabartmalarıyla Mezopotamya sanatını da bir üst noktaya taşıdırlar. Dağlık ve ormanlık arazide Lullubiler’e karşı kazanılmış bir Akad zaferini betimleyen Naram-sin Steli buna bir örnek olarak gösterilebilir.

Resim 3 Naram-Sin Steli

            Naram-Sin Steli’nde Akad kralı ilk kez koruyucu tanrı simgeleri altında ordusunun önünde resmedilmiştir. Başındaki boynuzlu miğfer tanrı-kral olduğunun bir işaretidir. Elinde yay ve ok tutmaktadır. Askerler dağlık araziye uyumlu ve eğik hatlar şeklinde yerleştirilmesi Eannatum Steli’ndeki yığından daha etkili bir düzenin uygulandığını göstermektedir. Tanrılar yerine simgelerine yer verilmesi Akad reformundan kaynaklanmaktadır. Bu tutum Yeni Asur Dönemi’nde kalıplaşacak bir anlayışın ilk adımıdır.

Eski Asur Dönemi (M.Ö. 1900 – 1350)

M.Ö. 2000’li yılların başında Sümer hanedanlığının ikiye bölünmesiyle birlikte Mezopotamya’da yeni devletler oluşmaya başlamıştır. Asurlar bu devletlerden birisidir. Asurlular, M.Ö. 2100 yıllarında Arabistan’dan gelerek Mezopotamya’ya yerleşen Sami kökenli göçebe bir kavimdir. Başkenti Dicle kıyısındaki Ninova şehridir. Oluşturdukları geniş ticaret ağı sayesinde Mezopotamya ile farklı bölgeler arasında kültürlerarası bir etkileşim oluşmasını sağlamış ve yazıyı Anadolu’ya taşımışlardır. Eski Asur döneminde Asur sanatı Sümer, Akad ve Hurri-Mitanni sanatlarının etkisi altındadır. Bu dönemle ilgili tarihsel veri bulunmamakla birlikte genellikle tanrı huzuruna bir şefaatçi nezaretinde çıkan insan sahnesi yapıldığı bilinmektedir. Zamanla Babil’e ve Hurri-Mitanni Krallığı’na bağlanan Asur Devleti giderek küçülmüştür.

Orta Asur Dönemi (M.Ö. 1350 – 1000)

Resim 4 Nuşku Sunağı

Orta Asur Dönemi’nde kral Mitanni egemenliğinden kurtularak bağımsızlığını ilan etmiştir. Topraklarını Kuzey Mezopotamya ve Fırat nehrine kadar genişletmiştir. Eski Asur Dönemi’nin tanrı huzuruna bir şefaatçi nezaretinde çıkan insan sahnesi yerini deve kuşu avı, yavrusunu aslana karşı koruyan at(pegasus), aslan-insan ve aslan karışımı boğalar, kuşlar ve ağaçlarla bezeli doğa sahnelerine bırakmıştır. İştar Tapınağı yöresinde bulunan tanrısal taht biçimindeki sunak en önemli temsilcisidir. Bu sunakta kralın tablet ve yazı kalemi gibi simgelerle ifade edilmiş Işık Tanrısı Nuşku’ya ibadeti sırasında yaptığı iki dua hareketi birbiri ardınca betimlenmiştir. Kral Asur hükümdarlarının değişmez dinsel tören giysileri içindedir. Sağ eliyle tanrıyı selamlayıp sol elinde asa tutmaktadır. Sunak huzurunda önce ayakta sonra diz çökerek durmaktadır. İlk kez diz çöken bir kral figürü yapılmıştır. Daha sonra bu konuların yerini savaş sahneleri alacaktır. Yeni Asur sanatı öykücü anlatımının en erken örneklerinden biridir.

Yeni Asur Dönemi (M.Ö. 1000 – 612)

Yeni Asur Krallığı M.Ö. 1000 yılında Mezopotamya’da güçlerini arttırmış, bölgede egemen güç haline gelmiş ve medeniyetlerinin zirvesine ulaşmışlardır. Yayılmacı bir politika izleyen Asurlular sınırlarını İran’dan Mısır’a kadar genişletmişlerdir. Saraylarının ve tapınaklarının duvarlarını süslemek için ince işçiliği olan sayısız kabartmalar yapmışlardır. Onlar için sanat siyasal bir propaganda aracıydı. Sanatın görselliğini devletin ve hükümdarın şiddetini, ideolojilerini, gücünü yansıtmak, ordularına ve halkına moral vermek için kullanmışlardır. Bu dönemde sık sık değiştirilen Kalhu, Dur-Şarrukin ve Ninive gibi başkentlerin her biri için birer saray yaptırılmıştır. Yeni Asur sanatı dekorasyon ve kamusal görsellik açısından mimari ve resim arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlamıştır. Bu sanatın temel amacı figürlerin idealize etmek ve ele alınan konuları en açık ve net şekilde ifade etmekti.

III. Şulmanu-aşerid Dönemi (M.Ö. 858-824)

Resim 5 Koruyucu Cin

            M.Ö. 900’lü yıllarda yapılan ilk kabartmalarda genellikle pano yüzeyi tek figürle doldurulmuştur. Bu figürler genellikle Asurlular’ın koruyucu cin adını verdikleri insan ya da kartal başlı kanatlı koruyucu figürlerdir. Çoğu kez stilize bir kutsal ağacın iki yanında, bir elinde bakraç, bir elinde kozalak tutarak ayakta ya da diz çökmüş şekilde betimlenmektedirler. Bu dönemde kral, mabeyin mensupları, muhafızlar, yabancı elçiler ile tanrısal yaratıklar ve kutsal ağaç sıklıkla kullanılmıştır. Figürlerin üzerinde bir şerit halinde “Standart Yazıt” adı verilen bir çivi yazısı yazılmıştır. Bu yazıda kralın adı, sülalesi, ünvanları, kazanılan zaferler ve kalhu kenti ile saraylarının yapımını anlatan yazılar yer almaktadır.

III. Tukulti-Apil-Eşarra (M.Ö. 745-727)

Resim 6 Lamassu ve Rahip

Lamassu ve Rahip 1.65 m yüksekliğinde 2.60 m uzunluğunda işlenmiş bir panodur. Bu panoda bir lamassu ve onu takip eden bakraç ve çiçekli rahip betimlenmiştir. Gövdesi mavi, tüyleri beyaz boyalı insan başlı yaratığın silindirik başlığı III. Tukulti-Apil-Eşarra döneminde ortaya çıkmış türdendir. Nemli sıva üzerine boya ve fırça ile yapılmaktaydı.

Sin-Ahhe-Riba Dönemi (M.Ö. 704-681)

Resim 7 Lamassu Kabartmaları

            Louvre Müzesi’nde bulunan eserlerden birisi Lamassu kabartmalarıdır. Lamassu kabartmaları M.Ö. 800’lü yıllarda II. Sargon’un sarayı için yapılmıştır. Sarayın bulunduğu yer Yeni Asur Krallığı’nın ikinci başkenti olan Dur-Sarruken günümüz adıyla Irak sınırları içerisindeki Korsabad’dır. New York Times gazetesinde yayınlanan bir habere göre Musul müzesindeki Lamassu kabartmaları Kuzey Irak’taki militanlar tarafından put oldukları gerekçesi ile yok edilmiştir. Krallar her başkent için saraylar inşa ettirmişlerdir. Asur, antik Asur başkentidir. Kalhu(günümüz adıyla Nimrud)’daki saray II. Asurnasirpal (M.Ö. 883-859) tarafından, Dur-Sarruken(günümüz adıyla Khorsabad)’daki saray II. Sargon (M.Ö. 721-705) tarafından ve Ninova’daki saray Sanherib (M.Ö. 705-681) tarafından inşa edilmiştir.

Resim 8 Kuzey Irak’ta Musul Müzesi’ndeki Militanlar

Lamassu kabartmaları şehrin ve tapınak ile kraliyet sarayının bulunduğu sığınağın kapılarını koruyan muhafızlardır. Lamassu, Asur inancına göre insan kafalı, boğa ya da aslan vücutlu ve kartal kanatlı yaratık görünümündeki koruyucu bir tanrıdır. Yaratığın başında rozetlerle süslenmiş bir taç, tacın üzerinde tüylerden oluşan bir halka, merkeze doğru uzayan iki çift boynuz, oyulmuş dalgalı saç, küpe takan boğa kulakları, küçük buklelerden oluşan uzun bir sakal bulunuyor. Yaratığın altında bacaklarının çevresinde kralın gücünü beyan eden ve sığınağı tehdit edenlerin lanetleneceğini belirten çivi yazıları yer alıyor. Yaratık yandan 3 ve önden 2 olmak üzere toplamda 5 bacaklı olarak betimlenmiştir. Çünkü kabartma 4.2 metrelik tek parça dikdörtgen bir taş bloğun iki yanına oyulmuştur. Yaratığa yandan bakıldığında hareketli, karşıdan bakıldığında ise sabit gözükmektedir. Korkutucu ve güçlü bir görünüme sahip olan bu kabartmalar Asur kralının gücünün bir ifadesidir. Dev kemerlerin arasında bulundukları tahmin edilmektedir. Ayrıca bu kabartmaların saraya getirilmesini ve yerleştirilmesini betimleyen kabartmalar da yapılmıştır.

Avcı Kral Aşşur-Ban-Apli Dönemi (M.Ö. 668-627)

Resim 9 Aslan Avlayan Asurbanipal

Londra’da İngiliz Müzesi’nde bulunan eserlerden birisi Aslan Avlayan Asurbanipal kabartmasıdır. Bu kabartma alçı taşı duvar rölyefi olmakla birlikte M.Ö. 645-635 dolaylarında Ninova’daki kraliyet sarayı için yapılmıştır. Asur kralları saraylarını savaş ve avlanma sahnelerini tasvir eden alçak kabartmalarla süslemişlerdir. Kabartmada Asur kralı Asurbanipal savaş arabası üzerinde ve bir arena içerisinde aslan avlarken tasvir edilmektedir. Kabartmanın uzun bir koridor için hazırlandığı tahmin edilmektir. Zira çok sayıda panelden oluşan oldukça uzun bir kabartmadır. Aslanlar doğadaki şiddetin sembolüdür ve onları yalnız kral avlayabilmektedir. Aslanları öldüren kral, doğaya hükmeden ve şehrinin emniyetini sağlayan kralı temsil etmektedir. Panelin bir tarafında av için hazırlanan kral görülmektedir. Giydiği taç ve av için hazırlanmasına yardım eden diğer figürlerden daha büyük olması bu kişinin kral olduğuna işaret etmektedir. Bir figür atların ipini tutarken diğer iki figür krala yardım etmektedir. Bir diğer figür grubunun ise atları hazırladığı görülmektedir. Kabartmanın altına yerleştirilen askerler aslında kralın etrafındaki askerlerdir. Panellerin ortasına doğru ilerledikçe çok farklı bir sahne kullanıldığı görülmektedir. Bu sahnede figürlerin ve ağaçların daha ufak betimlendiği bir tepe ve tepenin üstünde kralın aslan avladığı bir kabartmanın bulunduğu anıt benzeri bir yapı görülmektedir. Bu sahnenin sağ tarafında av sahnesinin olduğu arena yer almaktadır. Aslanların kalkan ve mızraklara sahip iki sıra asker tarafından yerlerinde tutulduğu görülmektedir. Asker bariyerinin ön sırasında bekçi köpekleriyle ve mızraklarla bekleyen bir sıra daha asker yer alıyor. Birbirinin üstünde gibi temsil edilen bu figürler aslında yan yana tek sıra halinde durmaktadır. Panelin diğer ucunda çift sıra halinde dizilmiş kral muhafızları ve bir aslanı bulunduğu kafesten av için serbest bırakan bir çocuk figürü görülmektedir. Paneldeki detaylar bunun kontrollü bir av sahnesi olduğunu gösteriyor. Bu sahnede kral savaş arabası üstünde ok atarken betimlenmiştir. Oklar havada uçan oklar ve okla vurulan aslanlar etrafa saçılmıştır. Aslanlardan birisi okla yaralanmasına rağmen kralın arabasına saldırmakta ve kralın yardımcıları tarafından öldürülmektedir. Tüm bunlar kralın doğa ve halk üzerindeki gücünü temsil etmektedir.

Günümüzde Asur kabartmaları Londra İngiliz Müzesi, Berlin Bergama Müzesi, Paris Louvre Müzesi, İstanbul Eski Şark Eserleri Müzesi, New York Metropolitan Müzesi, Vatikan Müzesi, Tahran Bastan Müzesi, Halep Müzesi, Gaziantep, Antakya, Şanlıurfa, Adana ve Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzeleri’ne dağılmış durumdadır. Çoğu Osmanlı’nın Tazminat Fermanı ile batılılaşmaya çalıştığı yıllarda Osmanlı Devleti’nin izniyle müzelere götürülmüş ve özel koleksiyonlara verilmiştir.

Kaynakça

SEVİN, Veli. Assur Resim Sanatı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2010.

BİRECİKLİ, Fatma. “Yeni Asur Devleti Siyasi Tarihi ve Kültürü”, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Eskiçağ Tarihi Bilim Dalı, Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2010.

YILDIRIM, Nilgün. “Anadolu’da Buluna Yeni Asur Devri Tabletleri”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eskiçağ Dilleri ve Kültürleri Bölümü Sümeroloji Anabilim Dalı, Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2009.

Abdulhamit Kavak, “Yeni Asur Döneminde Relieflerde Betimlenen Savaş Arabalarının Gelişimi”, Asia Minor Studies, Cilt: 6, Sayı:12, Temmuz 2018.

Görsel Kaynaklar

Akbabalar Steli
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/96/Stele_of_Vultures_detail_01.jpg

Naram-Sin Steli
https://www.historians.org/Images/Teaching%20and%20Learning/Teaching%20and%20Learning%20in%20Digital%20Age/NARAMSIN.jpg

Koruyucu Cin
https://d1lfxha3ugu3d4.cloudfront.net/images/opencollection/objects/size4/55.153_PS2.jpg

Nuşku Sunağı
http://looklex.com/e.o/slides/assyria05.jpg

Kartal Baş
https://images.metmuseum.org/CRDImages/an/original/DP375422.jpg

Lamassu ve Rahip
http://www.artefacts-berlin.de/wp-content/uploads/2018/06/wall-paintings-of-til-barsip-03.png

Destruction of Antiquities by ISIS Militants Is Denounced.
https://static01.nyt.com/images/2015/02/28/world/28MOSUL/28MOSUL-jumbo.jpg?quality=90&auto=webp (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://gatesofnineveh.files.wordpress.com/2015/02/105.jpg (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://news.artnet.com/app/news-upload/2015/02/ISIS3.jpg (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

Nimrud Kentinde Bulunan Asurlu Kabartması, M.Ö. 728.
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cd/Britishmuseumassyrianrelieftwohorsemennimrud.jpg (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

Mezopotamya Haritası
https://1.bp.blogspot.com/-rGYGr5V5SAE/WZXfgX9CE4I/AAAAAAAACSU/CGpa4N_ZNvwcDsf8effOU1xw5ZebfGhgACEwYBhgL/s1600/5-M%25C4%25B1s%25C4%25B1r%2Buygarl%25C4%25B1%25C4%259F%25C4%25B1%2Bve%2BMezopotomya%2Buygarl%25C4%25B1%25C4%259F%25C4%25B1.JPG (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

Lamassu Kabartmaları
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Eastern_Antiquities_in_the_Louvre_-_Room_4%2C_04.JPG (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://c1.staticflickr.com/4/3136/3684782254_07e80f0a96_b.jpg (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://c1.staticflickr.com/5/4068/4704389339_712ed49c27_b.jpg (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://vignette.wikia.nocookie.net/history2701/images/1/13/NE9a-2.jpg/revision/latest?cb=20130423033647 (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

Aslan Avı Sahnesi
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a6/BM%3B_ANE_-_Nineveh%2C_The_Royal_Lion_Hunt_%28Room_10%29.JPG (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/98/P1050552_%285022050256%29.jpg (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/Sculpted_reliefs_depicting_Ashurbanipal%2C_the_last_great_Assyrian_king%2C_hunting_lions%2C_gypsum_hall_relief_from_the_North_Palace_of_Nineveh_%28Irak%29%2C_c._645-635_BC%2C_British_Museum_%2816722368932%29.jpg (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/98/The_Royal_lion_hunt_reliefs_from_the_Assyrian_palace_at_Nineveh_%2C_about_645-635_BC%2C_British_Museum_%2812254719435%29.jpg (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

İnternet Kaynakları

BOWLEY Graham ve MACKEY Robert, Destruction of Antiquities by ISIS Militants Is Denounced, The New York Times, 27 Şubat 2015. https://www.nytimes.com/2015/02/28/world/middleeast/destruction-of-antiquities-by-militants-is-denounced.html?smid=pl-share (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://tr.wikipedia.org/wiki/Asur (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://tr.wikipedia.org/wiki/Asurlular (Erişim Tarihi: 20.11.2018)

https://tr.wikipedia.org/wiki/Mezopotamya_sanatı (Erişim Tarihi: 20.11.2018)